podstawy naukowe

Współczesna wiedza o leczniczych mechanizmach metod medycyny regeneracyjnej.

ZIŁOV V.G., akademik Rosyjskiej Akademii Nauk Medycznych, profesor, dr n. med.,

Kierownik Katedry nielekowych metod leczenia i fizjologii klinicznej.

Moskiewska Akademia Medyczna im. I.M. Sieczenowa, Moskwa, Rosja

Streszczenie

W artykule rozpatruje się dane z ostatnich lat o leczniczych mechanizmach szeregu metod medycyny regeneracyjnej: akupunktury i homeopatii. Podkreślono ważną rolę macierzy zewnątrzkomórkowej i zapewnienia jej stabilności dzięki regulacji neuroimmunohormonalnej. Szczególną uwagę poświęcono regulacji immunologicznej, w szczególności, cytokininom pro- i przeciwzapalnym w utrzymaniu równowagi Th 1 / Th 2 limfocytów. Przytoczono dane o wpływie akupunktury i szeregu antyhomotoksycznych preparatów na wytwarzanie chemo- i cytokinin, wpływających na skład macierzy zewnątrzkomórkowej, przywrócenie stabilności którego jest niezbędne do wyzdrowienia.

Słowa kluczowe: choroba, homeostaza, cytokininy, równowaga Th 1 / Th 2 limfocytów, homeopatia, akupunktura.

Medycyna regeneracyjna, zgodnie z A.N. Ramuzowem, stanowi „… etap powrotu do zdrowia po okresie choroby” [7]. Lista tworzących ją metod: refleksoterapia, osteopatia, homeopatia, aromaterapia i.t.d. jest zaliczana do tzw. niekonwencjonalnej terapii. Robocza definicja terapii niekonwencjonalnej, zaproponowana przez Brytyjskie Stowarzyszenie Medyczne (BMA) w 1993 r., - to „ te formy leczenia, które nieszeroko są stosowane w ortodoksalnych specjalizacjach medycznych i których nauka nie wchodzi w programy zajęć studenckich ortodoksalnych uczelni medycznych i kursów paramedycznych” [17]. Skolei, podstawę medycyny regeneracyjnej tworzą metody bezlekowe, włączające diagnostykę, leczenie i rehabilitację.

Poruszając problem leczenia, przytoczymy jedną z ostatnich definicji choroby jako „stanu, uwarunkowanego zaburzeniami struktury i funkcji organizmu i jego reakcji na te zaburzenia” [8]. Przy czym jak podkreśla wielu specjalistów „u podstawy tego stanu zawsze leżą te czy inne zaburzenia homeostazy, tj. zrównoważenia wszystkich procesów życiowych wewnątrz organizmu i jego oddziaływań ze środowiskiem zewnętrznym” (tam też, s.187).

Choroba, w istocie, jest informacyjnym bałaganem. Jaskrawym przykładem potwierdzającym tą tezę są choroby genetyczne. Podczas zmiany w porządku w kodzie genetycznym choroba jakby jest zaprogramowana w samym magazynie informacji. Nawet w chorobach nabytych lub w chorobach wywołanych oddziaływaniem czynników genetycznych i środowiska zewnętrznego (a takich chorób jest bardzo dużo) „informacyjny bałagan” króluje na różnych poziomach hierarchicznej organizacji układów fizjologicznych. Są to nie tylko zmiany molekularnego porządku DNA, ale także „informacyjne zaburzenia” na poziomach supramolekularnych układów.

Dowolne podejście do definicji choroby będzie bliskie rzeczywistej, jeśli będzie ono bardziej zintegrowane w tym sensie, że wszystkie możliwe poziomy, na których przejawia się patologiczny bałagan informacyjny, będą objęte tym określeniem. Przy takim ujęciu bardzo efektywne jest podejście do choroby z pozycji teorii układów czynnościowych organizmu P.K. Anochina, ponieważ pozwala ono tworzyć sieć wzajemnych oddziaływań, włączającą molekuły, komórki, organy i układy z poziomym (np. od molekuły do molekuły) i pionowym sposobem przekazu informacji pomiędzy strukturami różnych poziomów (np. od molekuły do komórki, od komórki do organizmu, od organizmu do oddziaływania ze środowiskiem zewnętrznym) [1,3,10].

I tak, dla normalnej czynności organizmu potrzebne jest utrzymanie stabilności środowiska wewnętrznego, tj. stabilności substancji, energii i informacji zarówno w całym organizmie, jak i w jego częściach.

Jakie są mechanizmy metod medycyny regeneracyjnej podtrzymujące stabilność środowiska wewnętrznego i jaka jest rola samego organizmu w procesie powrotu do zdrowia ?

Już w 1932 roku I.P. Pawłow w artykule „Odpowiedź fizjologa psychologom” postulował ważną zasadę czynności organizmu. Pisał on: ”człowiek jest, oczywiście, układem (grubo mówiąc – maszyną) i jak każdy inny w przyrodzie, podlega nieuniknionym i jednakowym dla całej przyrody zasadom, ale jest on układem w horyzoncie naszego współczesnego poglądu, jedynym pod względem najwyższej samoregulacji… Układ w najwyższym stopniu samoregulujący się, samodzielnie się podtrzymujący, regenerujący, sterujący a nawet ulepszający” [4]. Stąd jest jasne, że wszystkie metody lecznicze medycyny regeneracyjnej ukierunkowane są na pomoc samoregulacyjnym procesom organizmu dążącym do zachowania stabilności środowiska wewnętrznego.

Wskazuje m.in. na to N.M. Wawiłowa, wyjaśniając szczegóły leczniczych mechanizmów homeopatii. Homeopatyczne lekarstwa – to nie lekarstwa w ogólnie przyjętym rozumieniu. Nie służą one zniszczeniu mikroorganizmów lub przytłumieniu ich czynności, nie są stosowane dla zastąpienia jakiejś brakującej organizmowi substancji, na przykład żelaza, wapnia, jodu i innych lub przerwania jakiegoś patologicznego symptomu, na przykład, dla przerwania bólu, świądu, bezsenności. Homeopatia nie ma ani leków nasennych, ani znieczulających, ani przeczyszczających, ani środków wzmacniających. Lekarstwa homeopatyczne są regulatorami organizmu, sprzyjają one przywróceniu samoregulacji” [2].

Sprzyjając procesom samoregulacji, praktycznie wszystkie metody medycyny regeneracyjnej – akupunktura, hiruidoterapia, homotoksykologia i inne – skierowane są jakby „do wewnątrz” organizmu w celu aktywacji jego kompensacyjno-adaptacyjnych mechanizmów.

Macierz zewnątrzkomórkowa i jej struktura

Pod środowiskiem wewnętrznym organizmu, stabilność którego jest niezbędna do normalnej czynności organizmu dziś, szczególnie po pracach A. Pichingera – ojca współczesnej histochemii – rozumie się stan macierzy zewnątrzkomórkowej (BKM) [27].

Ważnymi strukturalnymi komponentami BKM są proteoglikany, glukozaminoglikany, strukturalne glikoproteiny (różne typy kolagenu i elastyny), a także wiążące glikoproteiny. Połączenia między tymi strukturalnymi składnikami a molekułami niskomolekularnych substancji (woda, cytokininy, hormony, peptydy, mediatory) nazywane są (...). Właśnie tutaj następuje ruch płynu tkankowego między komórkami organów a macierzą, w regulacji której aktywną rolę odgrywa polisacharydowa sieć BKM i fibroblasty, których funkcje w ośrodkowym układzie nerwowym przyjmują na siebie komórki glejowe. W ciągu minuty fibroblast obrabia całą trafiającą do niego informację (metabolity, neurotransmitery, neuropeptydy, zmianę pH itd.) z adaptacyjną synteza komponentów podstawowej substancji. Przypuszcza się, że fibroblast nie różnicuje się na "dobry" i "zły", a to oznacza, że pod długotrwałym wpływem dowolnego czynnika powstaje znaczna dezinformacja wielu kręgów sprzężenia zwrotneg, co może prowadzić do rozwoju "patologicznie przystosowanej" (maladjusted) macierzy. Koordynacja i kontrola czynności fibroblastów zapewniona jest przez neuronowe (wegetatywne włókna nerwowe), immunologiczne i endokrynologiczne oddziaływania [12, 14]. Na "kooperacyjne współdziałanie" komórek tkanki łącznej (fibroblastów, makrofagów, labrocytów, limfocytów, śródbłonka naczyń) między sobą, z zewnątrzkomórkową macierzą, komórkami krwi i elementami parenchymy, na podstawie sprzężeń zwrotnych, wskazują m.in. A.B. Szechter i W.W. Serow [14]. Autorzy rozpatrują tkankę łączną jako samoregulujący się układ, funkcjonujący pod kontrolą wyższych układów regulacyjnych - nerwowego, endokrynologicznego, immunologicznego" (str. 201), zaznaczając przy tym, że autoregulacja jest realizowana na różnych poziomach strukturalnych - od tego czynnościowego elementu (histon) do poziomu organizmu [14]. W charakterze koordynującej struktury realizującej szybkie sprzężenie zwrotne między komórkami a końcowymi aksonami funkcjonuje przenikająca cały organizm sieć cytokininowa. Cytokininy stanowią niskomolekularne mediatory komórkowe, które są zdolne do wchodzenia we wszystkie reakcje komórkowe, ponieważ pełnią funkcje auto-, parakontrolujace i endokrynologiczne [15,16].

Procesy zachodzące w macierzy są skomplikowane i trudno przewidywalne. "Każda cytokinina potrafi wpływać na rożne typy komórek docelowych, jednakże w zależności od typu i stężenia cytokininy ich efekt może być wprost odwrotny" [6]. I dodatkowo "cytokininy rożnych grup wykazują zbieżne oddziaływanie na określony typ komórek. Jednakże działanie na komórkę docelową dwóch lub większej ilości cytokinin czasami prowadzi do jakościowo odmiennych odpowiedzi" [6].

Sieć cytokininowa tworzy w BKM czasowo-przestrzenną strukturę informacyjną, która bierze udział w subtelnej regulacji wszystkich funkcji przy współdziałaniu komórek w BKM. Przy czym molekuły proteoglikanów i glukozaminoglikanów pełnią funkcje receptorów, substancji chroniących, inaktywujących i magazynujących cytokininy. Fibroblasty (w OUN - astrocyty) jako główne komórki syntezujące BMK, jak sądzą [11], zamykają układ regulacji kontrolowany przez cytokininy.

Dokładne zbadanie roli neuro-, immuno- i endokrynologicznych składowych w terapiach bezlekowych jest utrudnione ze względu na istnienie w organizmie wzajemnych wpływów tych komponentów na różnych poziomach strukturalnych[13].

Metody medycyny regeneracyjnej w zachowaniu stabilności macierzy zewnątrzkomórkowej

Burzliwy postęp biologii molekularnej i genetyki, biotechnologii i biochemii oraz biologii komórkowej, którym towarzyszyło odkrycie cytokinin, czynników wzrostu, molekuł adhezji i białek zewnątrzkomórkowej macierzy pozwolił uściślić komórkowe i komórkowo-macierzowe wzajemne oddziaływania na przykładzie szeregu fizjologicznych i patologicznych procesów [5]. Stąd, nie przypadkowo w ostatnim czasie przy badaniu mechanizmów chorób, t.j. zaburzeniu BMK zwraca się szczególną uwagę na regulację immunologiczną, której ważnymi elementami składowymi są T-limfocyty, różne cytokininy i inne czynniki [5, 11].

Jak wiadomo [23], w immunologii wyróżnia się komórki T-pomocnicze (TH) - specjalne subpolulacje CD 4+ komórek T, które pomagają innym immunologicznie kompetentnym komórkom w zapewnieniu odpowiedzi immunologicznych przez aktywację komórek lub wydzielanie cytokinin. Komórki TH dzieli się na trzy kategorie: TH-1, TH-2 i HT-3. Komórki TH-1 odpowiadają za odporność komórkową. Aktywizują one naturalne komórki-zabójcy (komórki NK) i makrofagi. Komórki TH-2 regulują odporność humoralną. Potrafią one stymulować produkcję przeciwciał (komórek B, komórek plazmatycznych), na skutek czego niszczone są antygeny poza komórkami ("humoralna" odporność). Komórki TH-1 i TH-2 są prozapalnymi limfocytami. Ich główne zadanie to aktywizacja i stymulacja obrony przed konkretnym antygenem. komórki TH-3 to komórki regulacyjne zmniejszające stan zapalny. Ich głównym mediatorem regulującym stan zapalny jest transformujący czynnik wzrostu - beta (TGF-b). Hamuje on funkcje komórek TH-1 i TH-2, obniżając tym samym poziom ich aktywności. Przy czym należy pamiętać, że czynność TH-1 hamuje czynność TH-2 i odwrotnie. W zdrowym organizmie istnieje równowaga czynności TH-1 i TH-2.

Blokowanie układu w położeniu TH-1 wywołuje sztywność TH-1. Typowymi dla tego stanu są choroby spowodowane skierowaniem układu odpornościowego przeciw odpowiednim tkankom (komórkowa autoodporność): reumatyczna dna moczanowa i stwardnienie rozsiane. Innym przykladem mogą być różnorodne przewleklłe stany zapalne. Kardiomiopatia i choroba Crohna spowodowane są sztywnością TH-1.

Blokowanie układu w położeniu TH-2 wywołuje choroby alergiczne różnych organów. Skutkiem tej sztywności są również dysfunkcje komórkowe, syndrom chronicznego zmęczenia, późne stadium AIDS i rak [23]. (rys.1).

Utrzymanie równowagi między TH-1 i TH-2 - będącej podstawą zdrowia - jest zapewnione przez liczne czynniki, pośród których szczególną rolę odgrywają m.in. cytokininy. Są one dzielone na dwie grupy: jedna wywołuje stan zapalny, uszkodzenie tkanek (do niej zalicza się: intrleukinę-1, intrleukinę-6, intrleukinę-8, czynnik martwicy nowotworu (TNF-a); ich źródła: makrofagi, komórki TH-1, chondrocyty, fibroblasty). Druga blokuje stan zapalny, sprzyja regeneracji tkanek (źródła: komórki TH-3 i inne komórki organizmu) [23] (rys.2).

Odpowiedzi immunologiczne są regulowane przez dużą liczbę mediatorów. Chociaż obie strony równania: TH1/TH2 wykonują różne czynności, obie potrafią "kontrolować" i hamować swoje własne działania. Reakcja z udziałem TH-1 hamuje - przez wytworzenie interferonu - gamma, rozwój wydarzeń na szlaku TH-2 i odwrotnie; komórki TH-2 - przez sekrecję interleukiny-10, hamują procesy zależne od TH-1. Nad komórkami TH-1 i TH-2 znajduje się komórka regulacyjna (TH-3 lub komórka T-regulacyjna), która w rezultacie produkcji transformującego czynnika wzrostu - beta może hamować reakcje uwarunkowane zarówno przez TH-1, jak i TH-2.

W ramach komórkowej i humoralnej obrony immunologicznej następuje aktywacja immunocytów. W obu wariantach ostatnia komórka kaskady reakcji wywiera wpływ na wejściowe działanie danego mechanizmu. Makrofagi stymulują czynność zależną od TH-1, przez wytworzenie interleukiny-1, ale same przy tym aktywizują się w rezultacie produkcji interferonu-gamma (IFN-g) i czynnika martwicy nowotworu - beta (TNF-b), które produkowane są przez komórkę TH-1. Tym samym tworzy się zamknięty krąg.

Analogiczny krąg jest obserwowany w kaskadzie reakcji uwarunkowanych TH-2. Komórki tuczne stymulują czynność komórek TH-2, które za pośrednictwem syntezy interleukiny-3,-4 i -10 aktywizują komorki tuczne.

Tym samym, obie kaskady reakcji - TH-1 i TH-2 - przez dodatnie sprzężenie zwrotne stymulują swój własny krąg, który hamowany jest jedynie na skutek współdziałania między TH-1 i TH-2, a także kontrolującego, regulującego wpływu komórek T-regulacyjnych [23].

Na dzień dzisiejszy lecznicze mechanizmy metod niekonwencjonalnej medycyny związane z procesami zachodzącymi w macierzy zewnątrzkomórkowej są najlepiej zbadane dla refleksoterapii (akupunktury) i homeopatii.

Co tyczy się refleksoterapii, to lecznicze mechanizmy tej metody są najlepiej zbadane przy likwidacji bólu. Do chwili obecnej zgromadzono obszerną informację naukową o udziale układu nerwowego w mechanizmach efektów działania akupunktury. Jednakże, jak zaznacza Hu Xianglong, dany mechanizm nie jest jedynym i tym bardziej decydującym [30]. Efekt akupunktury, jak wskazuje autor, nie staje się mniej wyraźny w przypadku przecięcia brzusznego i grzbietowego korzenia rdzenia kręgowego, co zmusza badaczy zwrócić baczniejszą uwagę na możliwą dużą rolę płynnych środowisk organizmu w regulacyjnej czynności merydian, szczególnie na mikro-poziomie.

Ustalono, że oddziaływanie na punkt akupunktury prowadzi do pobudzenia w tym punkcie wegetatywnego aksonu, które rozprzestrzeniając się po pierwszej bocznej gałęzi aksonu (w obszarze perforacji punktu akupunktury), może znów antydromowo wrócić z powrotem (odruch aksonowy) [30]. Przy czym z zakończenia aksonu wydzielana jest "substancja bólowa" - substancja P [12].

To, skolei, prowadzi do aktywizacji biologicznie aktywnych substancji, wywołujących liczne reakcje ze strony nerwów i naczyń, np. tworzenie okołokapilarnego obrzęku w odpowiedzi na wydzielenie histaminy. Aktywacja czynności komórek tucznych (lambrocytów) prowadzi do wydzielania do płynu zewnątrzkomórkowego takich biologicznie czynnych substancji, jak: mediatory bólu i stanu zapalnego, bradykininy, histaminy, serotoniny, dopaminy itp., działających na otaczające komórki i receptory zakończeń nerwowych, w których otrzymana informacja jest kodowana i przekazywana dalej już przez nerwy [9]. Zgodnie z Zhang B.Z. [31], proces zachodzący w końcowym aksonie, stanowi funkcjonalną podstawę delikatnej struktury procesów zachodzących w merydianach. Wskazane zjawiska odruchowe aksonów początkowo zachodzą bez udziału OUN. W normie zachodzą one stale i ulegają samoczynnemu wygaszaniu. Tylko przy przekroczeniu indywidualnego progu obciążenia lub podczas choroby do tych wydarzeń angażowany jest OUN [12].

W procesach tworzenia bólu i stanu zapalnego decydującą rolę odgrywa aktywacja sympatycznej części wegetatywnego (autonomicznego) układu nerwowego, co prowadzi na obwodzie do zwiększonego wydzielania prozapalnych neuromediatorów i neuropeptydów: adrenaliny, noradrenaliny, substancji P (SP) i peptydu analogicznego do kalcytoniny (CGRP) [31]. W celu utrzymania obwodowego neurogennego stanu zapalnego substancja P może stymulować proliferację limfocytów T, a także mediatorów zapalnych IL-1, IL-2, IL-6 i TNK-a [22].

W akupunkturze, jak uważa H. Heine, "nadmierna aktywność układu sympatycznego jest hamowana przez wzrost aktywności układu parasympatycznego" [11].

Aktywność komórek niespecyficznego układu immunologicznego (makrofagi/monocyty i granulocyty) i adaptacyjnego układu immunologicznego (B- i T-limfocyty) na skutek ukłucia punktu akupunktury jest ukierunkowana w stronę wzmocnienia układu cholinergicznego [26]. Acetylocholina hamuje nie tylko wydzielanie noradrenaliny z sympatycznych aksonów, ale i hamuje syntezę bólowych i zapalnych cytokinin, w tym czynnika martwicy nowotworu (TNF-a) i IL-1 [26].

Jednocześnie adaptacyjny układ immunologiczny, ze swej strony, wzmaga syntezę hamujących stan zapalny opioidów i endokannabinoidów [11].

To obwodowe współdziałanie, hamujące ból jest realizowane odpowiednimi drogami na poziomie rdzenia kręgowego przez układ "dyfuzyjnie hamowanej kontroli bólu" (DNIS), który poza innymi funkcjami może aktywować schodzące drogi hamujące ból, stanowiąc jednocześnie podstawę wpływu akupunktury na odległe obszary organizmu [25].

Tym sposobem, jakimi nie byłyby "zewnętrzne" w stosunku do komórek organów mechanizmy regulacyjne akupunktury, to rezultat końcowy zależy od wzajemnego oddziaływania biologicznie aktywnych substancji (cytokinin) na poziomie zewnątrzkomórkowej macierzy.

(...)

Literatura

Анохин П.К. Очерки по физиологии функциональных систем. М., 1975.
Вавилова Н.М. Современное понимание гомеопатии // Гомеопатия. - 1992. - № 1.- с.21-29
Зилов В.Г., Судаков К.В., Эпштейн Л.И. Элементы информационной биологии и медицины. М., 2000.
Павлов И.П. Ответ физиолога психологам // Полн. сбор. соч. 2-е изд., 1951 - т.3 - ч.2. - с.153-188.
Пальцев М.А., Иванов А.А., Северин С.Е. Межклеточные взаимодействия. М.: Медицина, 2003.
Пальцев М.А., Иванов А.А. Межклеточные взаимодействия. М.: Медицина, 1995.
Разумов А.Н. Здоровье здорового человека. Научные основы восстановительной медицины. М., 2007.
Саркисов Д.С., Пальцев М.А., Хитров М.К. Общая патология человека. М.: Медицина, 1997.
Скрыпнюк З.Д. Основные теоретические положения китайской медицины, биорезонансной и информационной терапии // Мат. V межд. конф. "Теоретические и клинические аспекты применения биорезонансной и мультирезонансной терапии", ч. 2. М., 1999, - с. 306-311.
К.В. Судаков. Информационный принцип в физиологии: анализ с позиции общей теории функциональных систем // Успехи физиол. наук. - 1995 - т. 26. - № 4. - с. 3-27.
Хайне Х. Учебник биологической медицины. М., Арнебия, 2008.
Хайне Х. Механизмы действия потенцированных комплексных препаратов, применяемых антигомотоксической медицине // Биол. медицина, 1999, № 2, с. 9-13.
Черешнев В.А., Юшков Б.Г., Климин В.Г., Лебедева Е.В. Иммунофизиологя, Екатеринбург, 2002.
Шехтер А.Б., Серов В.В. Воспаление и регенерация. В рук. "Воспаление" ред. В.В.Серов, В.С. Пауков, М.: Медицина, 1995, с. 200-218.
Abbas A., Lichtman., Pober J.S. (eds); Cellular and Molecular Immunology. 3-ed., Philadelphia: Saunders; 1997: 115-138, 181-182.
Assadullah K: Zytokinbestimmungen. // Dtsch. Med. Wochenschr., 1997, 122: 424-431.